Czerwony żeń-szeń — działanie, właściwości i badania

Działanie czerwonego żeń-szenia jest tak wielowątkowe jak sam korzeń: czerwony koreański żeń-szeń (Panax ginseng) to jeden z najbardziej znanych adaptogenów, tradycyjnie łączony z energią, odpornością, adaptacją do stresu i świeżością umysłu. Ale co z tego jest naukowo udowodnione — a co nie? W tym poradniku porządkujemy właściwości czerwonego żeń-szenia uczciwie, według siły dowodów, wyjaśniamy mechanizm ginsenozydów i pokazujemy, na co zwracać uwagę przy stosowaniu i jakości.

Autor: Rónai Balázs, założyciel Koreai Ginseng Kft. / K-HERB · z odniesieniami do badań (w tym koreańskich)

Co to jest czerwony żeń-szeń?

Czerwony żeń-szeń pochodzi z tej samej rośliny co biały i czarny — koreańskiego Panax ginseng. Różnica leży w obróbce: do czerwonego żeń-szenia korzeń jest raz naparzany i suszony. Barwi się przy tym na czerwonawo, a profil substancji czynnych (ginsenozydów) staje się stabilniejszy i mocniejszy. Czerwony żeń-szeń to więc klasyczna, najlepiej przebadana forma na świecie. Wszystkie podstawy o rodzajach, formach i pochodzeniu znajdziesz w dużym przewodniku o działaniu żeń-szenia.

Jak działa czerwony żeń-szeń? Mechanizm

Charakterystyczne substancje czynne żeń-szenia to ginsenozydy — grupa ponad 30 związków o budowie saponin. Wyjątkowe jest to, że mogą działać przeciwstawnie — jedne pobudzają i wspierają krążenie oraz wydolność, inne działają raczej wyciszająco. Właśnie ta wyrównująca cecha sprawia, że żeń-szeń uchodzi za adaptogen: roślinę, która ma pomagać organizmowi przystosować się do obciążeń fizycznych i psychicznych.

Ważny punkt: część ginsenozydów jest przekształcana w formę aktywną dopiero przez nasze bakterie jelitowe — to tłumaczy, dlaczego nie każdy odczuwa działanie tak samo mocno. Dlatego jasno deklarowana zawartość ginsenozydów jest oznaką jakości (zobacz ginsenozydy — który za co odpowiada).

Działania czerwonego żeń-szenia w przeglądzie

Panax ginseng należy do najlepiej zbadanych roślin leczniczych — mimo to siła dowodów zależy od zastosowania. Oznaczamy ją uczciwie: [MOCNE] = wiarygodne dane u ludzi lub konsensus, [WSTĘPNE] = ograniczona lub mieszana evidencja.

Energia i zmęczenie [MOCNE]

Tradycyjne zastosowanie przy osłabieniu i wyczerpaniu jest najlepiej udokumentowane. W badaniu z randomizacją i placebo u osób w średnim wieku z umiarkowanym przewlekłym wyczerpaniem koreański czerwony żeń-szeń wyraźnie poprawił wskaźniki zmęczenia w porównaniu z placebo [1]. Tradycyjne zastosowanie do wzmocnienia przy zmęczeniu i osłabionej koncentracji odzwierciedla też europejska monografia tradycyjnego stosowania (HMPC). Więcej: przewlekłe zmęczenie — co pomaga.

Odporność [MOCNE]

W klasycznym badaniu z randomizacją ze standaryzowanym ekstraktem G115 (227 uczestników, 100 mg dziennie przez 12 tygodni) między 4. a 12. tygodniem wystąpiło wyraźnie mniej przeziębień i infekcji grypopodobnych — 15 przypadków w grupie żeń-szenia wobec 42 na placebo; jednocześnie aktywność komórek NK (natural killer) była około dwukrotnie wyższa [2].

Stres, psychika i koncentracja [WSTĘPNE]

Jako adaptogen czerwony żeń-szeń jest łączony z lepszą adaptacją do stresu. Pojedyncze badania obserwowały po Panax ginseng (ekstrakt G115) poprawę aspektów pamięci roboczej i spokojniejsze samopoczucie u zdrowych dorosłych [3]. Systematyczny przegląd Cochrane podkreśla jednak, że całościowa evidencja dla efektów poznawczych jest ograniczona [4] — zostajemy tu rzeczowi. Korzyść ujawniała się przede wszystkim przy zmęczeniu umysłowym. Więcej: żeń-szeń a psychika.

Krążenie i serce [WSTĘPNE]

Ginsenozydowi Rg3 przypisuje się rolę w powstawaniu tlenku azotu (NO), który rozluźnia naczynia i może wspierać krążenie [5]. Przeglądy wskazują ponadto na umiarkowany, korzystny wpływ na ciśnienie krwi — dane są jednak niejednorodne [6]. Kto przyjmuje leki na nadciśnienie, powinien uzgodnić stosowanie z lekarzem.

Poziom cukru [WSTĘPNE]

W badaniu z placebo koreański czerwony żeń-szeń poprawił u osób z dobrze kontrolowaną cukrzycą typu 2 regulację glukozy i insuliny [7]. I tu zasada jest ta sama: kto przyjmuje leki obniżające poziom cukru, najlepiej omówi stosowanie wcześniej z lekarzem.

Działanie u kobiet i mężczyzn

Oba płcie zasadniczo korzystają z tego samego spektrum substancji czynnych; niektóre zastosowania omawiane są jednak osobno. [WSTĘPNE] U mężczyzn wokół witalności i krążenia w centrum jest ginsenozyd Rg3 — więcej na stronie żeń-szeń a potencja. U kobiet czerwony żeń-szeń często wymieniany jest przy energii, równowadze wobec stresu i samopoczuciu w menopauzie — szczegółowo na stronie żeń-szeń dla kobiet. Żeń-szeń nie jest przy tym preparatem hormonalnym, lecz wspierającym tonikiem.

Jak szybko działa czerwony żeń-szeń?

To indywidualnie różne. Jedni zauważają różnicę już po kilku dniach, u innych działanie ujawnia się dopiero po kilku tygodniach. Czerwony żeń-szeń nie jest „boosterem na już", lecz rozwija się w trakcie kuracji trwającej co najmniej 4–6 tygodni. Najlepiej przyjmować rano lub w południe — ze względu na działanie pobudzające nie wieczorem.

Skutki uboczne i bezpieczeństwo

Przy prawidłowym dawkowaniu czerwony żeń-szeń uchodzi w badaniach za dobrze tolerowany; opisywane działania niepożądane są zwykle łagodne i przemijające [8]. [MOCNE] W wysokich dawkach lub przy bardzo długim stosowaniu bywają zgłaszane bezsenność, nerwowość lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Kobiety w ciąży, karmiące i dzieci powinny zrezygnować; przy lekach rozrzedzających krew, na nadciśnienie lub na cukrzycę — uzgodnij stosowanie z lekarzem.

Jakość: prawdziwy koreański czerwony żeń-szeń

Działanie stoi i upada z jakością. Decydują trzy rzeczy: prawdziwy południowokoreański Panax ginseng (nie uprawiany w Europie), 6 lat dojrzewania — dopiero wtedy korzeń osiąga pełnię substancji czynnych — oraz jasno deklarowana zawartość ginsenozydów zamiast ogólników. Przeważająca większość żeń-szenia na rynku (praktycznie około 99%) nie jest 6-letnia ani koreańska, więc zawiera ułamek ginsenozydów. Jako firma rodzinna sprowadzamy wyłącznie towar, za którego zawartością substancji czynnych ręczymy osobiście. Który rodzaj wybrać, pokazuje porównanie czerwony, czarny czy gold.

Gdzie kupić czerwony żeń-szeń

Czy jako skoncentrowany ekstrakt do celowej kuracji, wygodna kapsułka czy łagodna herbata na co dzień — najlepsza forma to ta, którą przyjmujesz regularnie.

Najczęstsze pytania o działanie czerwonego żeń-szenia

Jak działa czerwony żeń-szeń?

Przez ginsenozydy, które działają wyrównująco — jedne pobudzająco (energia, krążenie, wydolność), inne wyciszająco. Jako adaptogen czerwony żeń-szeń ma pomagać organizmowi przystosować się do obciążeń.

Po jakim czasie działa czerwony żeń-szeń?

Indywidualnie różnie — częściowo po kilku dniach, częściowo dopiero po kilku tygodniach. Zalecana jest kuracja trwająca co najmniej 4–6 tygodni przy regularnym przyjmowaniu.

Na co pomaga czerwony żeń-szeń?

Najlepiej udokumentowane jest wsparcie przy zmęczeniu i dla odporności. Obiecujące, ale bardziej wstępne są dane dotyczące stresu i koncentracji, krążenia oraz poziomu cukru.

Czy czerwony żeń-szeń ma skutki uboczne?

Przy prawidłowym dawkowaniu jest zwykle dobrze tolerowany. Sporadycznie zgłaszane są bezsenność, nerwowość lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe — zwykle łagodne i przemijające.

Czym różni się działanie czerwonego i białego żeń-szenia?

Oba pochodzą z tego samego korzenia. Czerwony jest naparzany, przez co profil ginsenozydów jest stabilniejszy i mocniejszy; biały jest łagodniejszy. Czarny naparzany jest wielokrotnie i jest najintensywniejszy.

Źródła

1. [1] Kim HG, et al. Efficacy of Korean red ginseng for middle-aged and moderate level of chronic fatigue: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Complement Ther Med. 2020;48:102246. PMID 31987248
2. [2] Scaglione F, et al. Efficacy and safety of the standardised Ginseng extract G115 for potentiating vaccination against influenza and protection against the common cold. Drugs Exp Clin Res. 1996;22(2):65–72. PMID 8879982
3. [3] Reay JL, et al. Panax ginseng (G115) improves aspects of working memory performance and subjective ratings of calmness in healthy young adults. Hum Psychopharmacol. 2010;25(6):462–471. PMID 20737519
4. [4] Geng J, et al. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769. PMID 21154383
5. [5] Gillis CN. Panax ginseng pharmacology: a nitric oxide link? Biochem Pharmacol. 1997;54(1):1–8. PMID 9296344
6. [6] Komishon AM, et al. The effect of ginseng (genus Panax) on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials. J Hum Hypertens. 2016;30(10):619–626. PMID 27074879
7. [7] Vuksan V, et al. Korean red ginseng improves glucose and insulin regulation in well-controlled type 2 diabetes. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2008;18(1):46–56. PMID 16860976
8. [8] Lee NH, et al. Systematic review of randomized controlled trials evaluating the efficacy and safety of ginseng. J Acupunct Meridian Stud. 2011;4(2):85–97. PMID 21704950